Ár eldiń óziniń mańdaıyna bitken basshysy bar. Rasy kerek, kóp jaǵdaıda eldiń damýy men halyqaralyq arenadaǵy abyroıy sol memleketti basqaryp otyrǵan prezıdentine de qatysty bolary sózsiz. Bir eldiń basshylary ishki túıtkildi sheshýge nıetti bolsa, al ekinshileri búkil memlekettiń damýyn ǵalamdyq problemalarmen  qatar alyp júredi. Muny nege aıtyp otyrmyz? Biz Qazaqstannyń jahandyq bastamalary týraly sóz etkende, ony eń aldymen el prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń esimimen de tikeleı baılanystyratynymyz aqaıqat. Ras, álem moıyndaıtyn ǵalamdyq máseleni kóterý úshin de aldymen adam soǵan saı bolýy kerek. Bul turǵydan alǵanda, Qazaqstan ǵalamdyq órkenıetten tys qala almaıdy. Búgingi tańda halyqaralyq jaǵdaı shıelenisip, el men el arasynda dúrdarazdyq órship turǵan shaqta araǵaıyndyq jasap, daýlasýshy jaqty bitistirip jatqan tulǵalar óte az. Bir ǵana mysal, Sırıada sońǵy tórt-bes jyldan beri sozylyp kele jatqan janjaldy toqtatýda Qazaqstannyń orny erekshe bolyp otyr. AQSH pen onyń Eýropadaǵy odaqtastary  Bashar Asadty memleket basynan taıdyrý úshin arab jerinde ylań saldy, soǵys ashty, sol eldegi opozısıalyq kúshterdi qoldady, sóıtip elde azamat soǵysy bastalyp ketti. Tarazynyń  bir jaǵynda Reseı, Iran men Túrkıa bolsa, ekinshi tarapta Sırıanyń ishki toptaryn qoldaǵan AQSH pen onyń jaqtastary turdy. Sırıa soǵys alańyna aınaldy. Áýeden berilgen soqqynyń saldarynan eldegi búkil ǵımarat qırady. Sırıa halqy aýa kóshti. Eýropadan pana izdedi. «Qart qurlyq» bosqyndar panalaǵan elge aınaldy. Qaıtpek kerek? Soǵysty toqtatpasa, bolmaıdy. Sırıada syrtqy kúshterdiń múddesin kózdegen opozısıalyq ókilder men úkimet áskerin bir stoldyń basyna jınaý kerek boldy. Sóıtip, qazaq prezıdenti Nazarbaev usynǵan «Astana prosesi» dúnıege keldi.

Qazir Qudaıǵa shúkir, Sırıada bastalǵan soǵys burynǵydaı emes, saıabyrsyp keledi. Demek, bolashaqta arab elinde turaqtylyq ornaýyna Qazaqstannyń úlesi úlken bolary sózsiz. Buǵan  Astanada ótken  halyqaralyq kezdesýler kýá. Dál osy Sırıa daǵdarysyn retteýge qatysty Astanada álemniń nazaryn aýdarǵan segiz kezdesý bolyp ótti. Árıne, jaýlasýshy, bir-birine qyrǵı-qabaq bolyp otyrǵan  jaqtardy bir stoldyń basyna otyrǵyzý múmkin emes. Muny jahandyq bastamalardyń qoldaýshysy jáne uıymdastyrýshysy bolyp júrgen Qazaqstan dıplomattary ǵana isteı aldy.

Taıaý Shyǵystaǵy dúrbeleń burynǵydaı emes, qazir basyldy. Jaýlasýshy taraptar elge beıbitshiliktiń kerek ekenin túsindi jáne bul baǵyttaǵy Qazaqstannyń úlken úlesin baǵalap ta otyr. Álem qarsylas taraptardyń kelisimge kelýge degen nıetin kórdi. Munyń barlyǵy da naqty aıtqanda, Astana prosesiniń barǵan saıyn  oń nátıje berip kele jatqanyn ańǵartady.

Túrkıa prezıdenti Erdoǵan Reseı basshysymen kezdesý kezinde Astana kezdesýiniń zor mańyzyn atap ótti.

–Osy proses­ke qatysýshylarǵa Astana alańyn usynǵany úshin Qazaqstanǵa jáne Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa alǵysymdy bildiremin. Qazaqstan jaı ǵana bas qosatyn jer emes, ol óte qolaıly alań. Men munda Qazaqstannyń beıtarap pozısıasyn, qandaı da bir shıelenisterge eshqashan aralaspaǵanyn, kerisinshe, bedeldi bitimger bolyp esepteletinin aıtyp otyrmyn. Aıta keteıin, Prezıdent Nursultan Nazarbaev barlyq shıelenisýshi jáne bitimge kelisýshi taraptardy kelissóz ústeliniń basynda ustap qalý úshin belgili bir jaýapkershilikti óz moınyna alǵan kezder de bolǵan. Sol úshin alǵysymyz sheksiz, – dep Vladımır Pýtın  naqty aqıqatty aıtty. Demek, Qazaqstan qazirgi ýaqytta álemdegi jaýlasýshy taraptardyń bitimgerlik alańyna aınalyp otyr.

Osy ýaqytta deıin «Sırıa daǵdarysyna» qatysty segizden asa kezdesý uıymdastyrǵan Qazaqstan áli de bul jolda beıbitsúıgish ustanymyn jalǵastyra beredi. Rasyn aıtý kerek, Sırıa máselesin sheshý úshin osyǵan deıin de Jenevada onǵa jýyq basqosýlar ótkeni belgili. Alaıda ol jemisin bergen joq. Al «Astana prosesiniń» nátıjesi kózge kórine bastady. Taǵy bir derek, 2016 jyly  jeltoqsan aıynda  Jenevada Sırıadaǵy atysty toqtatý týraly kelisimge qol qoıylǵany belgili. Biraq ejelgi arab jerinde tynyshtyq ornaǵan joq. Sondyqtan Reseı, Iran, Túrkıanyń aralasýymen Sırıa úkimeti men qarýly opozısıa ókilderi Astanada taǵy da bas qosty. Sonyń nátıjesinde kepilger bolǵan memleketter Túrkıa, Iran, Reseı atysty toqtatyp, baqylaýǵa alý úshin soǵys bolǵan aýmaqta úshjaqty tetik  qurýǵa ýaǵdalasty. Osyǵan baılanysty olar Astana alańynda budan keıingi naqty máseleler boıynsha kezdesýler ótkizý týraly mámilege keldi. Jaýlasýshy jaqtardyń Qazaqstanda ótken árbir kezdesýiniń mańyzy bar. Ony joqqa shyǵara almaımyz. Mysaly, tórtinshi kezdesýde kepilger memleketter Sırıada qaýipsizdik aımaǵyn qurý týraly memorandýmdy bekitti. Zorlyq-zombylyqty tez arada toqtatý, gýmanıtarlyq jaǵdaıdy jaqsartý jáne qaqtyǵystardy saıası retteýge qolaıly jaǵdaılar jasaý úshin Idlıb, Homs, shyǵys Gýta, Deraa jáne Kýneıtra provınsıalarynda qaýipsizdik aımaqtary qurylatyny da osy qujatta qarastyryldy. Astana prosesiniń 5- kezeńi boıynsha urys qımyldaryn toqtatý týraly  oń nátıjege qol jetti.

Sırıadaǵy janjal aýqymy birshama azaıdy, gýmanıtarlyq kómek jetkizý úshin tıisti jaǵdaılar jasalyndy. Dees­kalasıa aımaqtary boıynsha Birlesken jumys toby quryldy jáne onyń Erejesi bekitildi. 

Astana prosesiniń 2017 jyldyń 14-15 qyrkúıeginde jáne 30-31 qazanda ótken 6-7-kezdesýinde de birlesken málimdeme qabyldandy. Tutqyndar bosatyldy, qaza tapqandardyń denelerin berý jáne iz-túzsiz joǵalǵandardy izdestirý bo­ıynsha jumys toby quryldy. Osy basqosýlardan keıin Sırıadaǵy jaǵdaı jaqsardy. Árıne, munyń barlyǵy da Qazaqstannyń halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy beıbitsúıgish el ekendigin jáne Prezıdent Nazarbaevtyń beıbitshilikti saqtaý jolyndaǵy salmaqty saıasatyn kórsetti. Bul proses qazaq prezıdentiniń álemde de yqpaly úlken ekenin dáleldedi. Sondyqtan Astana prosesi tarıhta Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy bitimgergerlik kúshi men atqarǵan sharýalarynyń aýqymdy ári biregeıi bolyp qala beredi. Aqıqatynda,  Astana prosesi Qazaqstanǵa senimdi nyǵaıtty.

Erkin Qaldan